Komunikacja alternatywna i wspomagająca AAC – program zajęć

Opublikowano: 14 stycznia 2017 roku

Program własny  zajęć grupowych dla uczniów niemówiących  z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym i znacznym, korzystających z alternatywnych  i wspomagających metod komunikacji  –  „My tu gadu-gadu”

 

Zgodny z ROZPORZĄDZENIEM MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ Z DNIA 21 CZERWCA 2012 w sprawie dopuszczenie do użytku szkolnego programów wychowania przedszkolnego oraz dopuszczania do użytku szkolnego podręczników

Na podstawie art.22a ust.8 ustawy z dnia 7 września 1991r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004r. Nr 256, poz.2572, z późn. zm.)

 

Mowa w dużej mierze wpływa na ogólny rozwój dziecka, jego osiągnięcia. Stanowi narzędzie w zdobywaniu informacji, pozwala na wyrażanie swoich myśli, opinii, odczuć. Ogromną rolę w procesie kształtowania mowy dziecka odgrywają rodzice i najbliższe otoczenie – to oni są jego pierwszymi nauczycielami mowy poprzez wspólne zabawy, czytanie książek,  ich opowiadanie, śpiewanie piosenek.

 

Kilka słów o komunikacji

Słowo które nie jest wypowiedziane

jest słowem którego nie można powtórzyć

nie można się go nauczyć ani imitować

póki więc nie otworzą się usta

nie otworzą się rzeki

nie otworzą się rany

nie otworzą się umysły

nie otworzy się raj

/Krzysztof Pieczyński/

 

Komunikowanie się oznacza „porozumiewanie się”, „przekazywanie myśli”, „udzielanie wiadomości”. Termin komunikacja pochodzi od łacińskich wyrazów: czasownika communico, oznaczającego „uczynić wspólnym”, „połączyć”, „udzielić wiadomości” oraz rzeczownika communicatio – „użyczenie”, „doniesienie”, „łączność”, „rozmowa” (Bugajski 2007). Komunikowanie jest procesem jednostronnym, wymagającym takich elementów, jak nadawca, komunikat i odbiorca. Komunikowanie się ma natomiast charakter dwukierunkowy: nadawca przekazuje komunikat, na który odbiorca reaguje informacją zwrotną. Akt komunikacji stanowi zatem zamkniętą całość (Saussure 1991).

Komunikowanie jest wymianą werbalnych i niewerbalnych sygnałów w celu współdziałania. Komunikacja stanowi podstawę przekazywania informacji, zaspokajania potrzeb, wyrażania uczuć, wywierania wpływu itp. Brak skutecznej komunikacji jest jedną z najpoważniejszych przeszkód na drodze do efektywnej działalności grupowej, ale też indywidualnego rozwoju osobowego. Dotyczy to zarówno przekazywania odpowiednich wiadomości, jak również rozumienia ich znaczeń.

Funkcja komunikatywna stanowi podstawową funkcją języka, który jest pośrednikiem w codziennych kontaktach międzyludzkich. Język pozwala wyrażać poglądy, sądy, uczucia, pełni zatem funkcję ekspresywną. Jest także narzędziem oddziaływania na innych ludzi, dlatego mówimy o jego funkcji nakłaniającej – impresywnej. Ponadto język pełni funkcję kreatywną – ma moc sprawczą wobec rzeczywistości pozajęzykowej. Wreszcie pełni funkcję estetyczną, np. w utworach literackich oraz metajęzykową – za pomocą języka mówi się o nim samym (Markowski 2008).

Użycie wypowiedzenia przez nosiciela języka w konkretnej sytuacji określane jest terminem „aktu mowy” (EJO). Najczęściej przywoływanym modelem aktu mowy, spośród przyjmowanych przez różnych językoznawców, np. de Saussure’a, Bühlera, jest model autorstwa Jacobsona, zgodnie z którym, do zaistnienia procesu komunikacji konieczne jest wystąpienie następujących elementów: nadawcy, odbiorcy, komunikatu, kodu (języka), kontaktu, kontekstu.

Podczas aktu komunikacji, czyli w jednorazowym użyciu języka wyróżniamy komunikację mówioną i pisaną. Tekst ustny różni się od pisanego tworzywem, którym dla pierwszego są dźwięki, dla drugiego natomiast litery. Do komunikacji ustnej należą wystąpienia publiczne, np. kazania, wykłady, ustna literatura ludowa, ale przede wszystkim spontaniczne dialogi (Nieckula 2001). Ustną wymianę informacji charakteryzuje możliwość uzyskania szybkiego sprzężenia zwrotnego, jednocześnie jednak, z uwagi na jej doraźny charakter, jest ona podatna na błędy i usterki językowe (por. Markowski, Puzynina 2001, Markowski 2008).

Komunikaty pisemne są z reguły poprawniejsze pod względem językowym, logiczniejsze, staranniej skomponowane, co wynika z faktu, iż tworząc je, poświęcamy im znacznie więcej uwagi niż powstającym często spontanicznie komunikatom ustnym. Komunikaty pisemne są jednokierunkowe, nie mają wbudowanego mechanizmu sprzężenia zwrotnego (Nieckula 2001), stąd często nie mamy pewności, że wiadomość dotarła do odbiorcy oraz że została właściwie zinterpretowana. Do komunikatów pisemnych zaliczamy takie formy, jak notatki, listy, e-maile, plakaty, broszury, zawiadomienia oraz inne sposoby przekazywania słów czy symboli na piśmie.

Komunikacyjne kompetencje człowieka mogą dotyczyć też obszarów określanych jako komunikacja niewerbalna, pozawerbalna lub mowa ciała. Jest to ogół gestów oraz niewerbalnych komunikatów, zarówno nadawanych, jak  i odbieranych przez ludzi, informujących o podstawowych stanach emocjonalnych, intencjach, oczekiwaniach wobec rozmówcy, pozycji społecznej, pochodzeniu, wykształceniu, samoocenie, cechach temperamentu itd. Komunikaty te nadawane są i odbierane najczęściej na poziomie nieświadomym, jednak mogą być również nadawane i odbierane świadomie. Komunikacja niewerbalna może być rozumiana w dwojaki sposób: jako wszelki niewerbalny przekaz informacji albo przekaz informacji występujący w kontakcie społecznym (Thiel 1992).

Proces komunikacji przebiegający na poziomie intrapsychicznym – czyli takim, w którym porozumiewamy się ze sobą, niejako wewnętrznie, wymaga rozwijania i kształtowania wielu istotnych umiejętności. Należą do nich: wiedza o sobie, zdolność samooceny, rozumienia swych uczuć, potrzeb i zachowań, nazywania ich i kontrolowania.

Istotną rolę w procesie komunikacji pełnią: kompetencja lingwistyczna, która wyraża się w znajomości i używaniu reguł na wszystkich poziomach języka: fonologicznym (wyrazistość mowy), morfosyntaktycznym (tworzenie słów, budowanie wypowiedzi) oraz semantycznym (świadomość znaczenia słów); umiejętności poznawcze, czyli posiadanie wiedzy o świecie i wyrażanie jej w języku oraz dążenie do wyjaśniania tego, co niezrozumiałe; zdolności imaginacyjne, które ujawniają się w używaniu symboli, wchodzeniu w rolę, przedstawianiu wyobrażeń słowami oraz podejmowaniu tematów pozasytuacyjnych; zdolności socjolingwistyczne wyrażające się w dostosowywaniu form i stylu wypowiedzi do odbiorcy oraz sytuacji; zdolności interakcyjne, których przejawem są umiejętności stosowania reguł interakcji dotyczących nawiązywania, podtrzymywania i kończenia rozmowy, uwzględniania kolejności zabierania głosu w rozmowie, dostosowywania się do partnera rozmowy.

 

1. Program „My tu gadu-gadu” – powstał w odpowiedzi na potrzeby dzieci niemówiących, uczniów z upośledzeniem intelektualnym w stopniu umiarkowanym i znacznym, uczęszczających do przedszkola (klasy „0”) w N Sz P „Nasza Szkoła” z Oddziałami Przedszkolnymi Realizująca Program Rehabilitacji w Radomiu, oraz ich rodziców, nauczycieli i terapeutów.

Ponieważ trudności w porozumiewaniu się oraz niepełnosprawność intelektualna są osiowymi objawami uczniów do których jest skierowany program, praca nad rozwojem umiejętności komunikacyjnych jest procesem trudnym i wieloaspektowym. Wymaga wyposażenia osoby niemówiącej w odpowiednie narzędzia do komunikacji, nauki korzystania  z nich, ale także odpowiedniej organizacji otoczenia oraz właściwego przygotowania rozmówców do dialogu. Celem tego programu jest wyposażenie wszystkich uczniów niemówiących w indywidualne książki do komunikacji zawierające obrazkowe symbole PCS / Makaton / Mówik / Piktogramy, równoległe wdrażanie do korzystania z gestów systemu Makaton. Praca nad rozwojem umiejętności komunikacyjnych odbywać się będzie podczas zajęć edukacyjnych oraz zajęć terapeutycznych  (AAC).

Na podstawie badań diagnostycznych ( analiza działań własnych, obserwacji uczniów w różnych sytuacjach społecznych, wywiadu z rodzicami  i nauczycielami) mających na celu ocenę możliwości i umiejętności komunikacyjnych uczniów oraz ocenę oddziaływań otoczenia na rzecz kształtowania umiejętności porozumiewania się stwierdzono, że :

Uczniowie:

– mają trudności ze zrozumieniem mowy – prostych pytań i poleceń, instrukcji słownych;

– znają gesty Makaton oraz znaczenie poszczególnych symboli PCS/ Makaton / Mówik / Piktogramy, potrafią zaprezentować je w sytuacjach gabinetowych, ale nie używają do komunikacji;

– mają trudności z udzielaniem odpowiedzi na pytania rozmówcy;

– rzadko przejawiają intencję komunikacyjną lub czynią to w bardzo ograniczonym zakresie;

– nie potrafią wyrazić swoich potrzeb, chęci, stanów emocjonalnych i uczuć za pomocą symboli i gestów;

Osoby z otoczenia dziecka:

– nie zawsze wiedzą jakie komunikaty dziecko rozumie i na jakie pytania potrafi odpowiedzieć , mają trudności  z ich  formułowaniem;

– zapominają o wsparciu gestem lub obrazkiem kierowanych do dziecka wypowiedzi, pytań;

– nie zapewniają dziecku stałego dostępu do pomocy komunikacyjnych (symbole Makaton, PCS);

– nie oczekują komunikatu zwrotnego od dziecka, za wystarczające uznają podporządkowanie się dziecka ich woli;

– kierują się interpretacją (często niewłaściwą) niewerbalnych sygnałów wysyłanych przez dziecko

– wprowadzają pojedyncze, wyizolowane symbole bez kontekstu;

– nie używają gestów i symboli systematycznie – podczas zajęć, zapowiadania czynności  i zdarzeń, nie przywołują gestów i symboli w trakcie wykonywania czynności;

– zbyt rzadko podejmują z dzieckiem ćwiczenia w przeglądaniu i wyszukiwaniu symboli, utrwalaniu ich;

– nie zapewniają dostatecznej ilości sytuacji komunikacyjnych niezbędnych do utrwalania zdobytych umiejętności;

– zabezpieczają potrzeby dziecka wyprzedzając je, nie oczekując od niego komunikatu.

 

Zebrane wnioski wskazały na konieczność zapewnienia uczniom/dzieciom dodatkowego wsparcia treningu umiejętności komunikacyjnych  oraz rozwijania ich w sposób planowy, systematyczny a także potrzebę edukacji ich otoczenia, ukierunkowania oraz wspierania ich oddziaływań.

W ramach działań skierowanych do otoczenia uczniów w ciągu roku 2016 odbyły się dwa spotkania szkoleniowe dla Rady Pedagogicznej, terapeutów oraz wszystkich osób pracujących w otoczeniu uczniów prowadzone przez Stowarzyszenie „Mówić bez słów” poświęcone:

– Terminologia i charakterystyka systemów AAC

– Ocena kompetencji komunikacyjnych

– Sprawczość komunikacyjna

– Tworzenie książek komunikacyjnych

– Zasady konstruowania tablic komunikacyjnych ( tablice tematyczne, wyboru, uczestnictwa).

Nauczyciele, terapeuci oraz rodzice deklarują coraz większe przekonanie do wartości komunikacji alternatywnej, dostrzegają zmiany w funkcjonowaniu dzieci wyposażonych w narzędzia komunikacyjne, coraz chętniej angażują się w pracę na rzecz rozwijania  umiejętności porozumiewania się.

Kontynuacja działań, praca z uczniami w ramach zajęć „My tu gadu-gadu” oraz promowanie na terenie przedszkola i szkoły AAC, z pewnością przyczyni się    do dalszego rozwoju kompetencji komunikacyjnych uczniów.

 

2. Adresaci programu

Uczestnicy programu to uczniowie N.Sz.P „Nasza Szkoła” z Oddziałami Przedszkolnymi Realizująca Program Rehabilitacji w Radomiu, uczniowie  klasy „0”D.

Osoba prowadząca zajęcia: Joanna Kapusta

 

3. Miejsce realizacji

Zajęcia dotychczas odbywały się w budynku szkolnym, w sali przedszkolnej oraz na terenie całej szkoły. W kolejnych latach oprócz zajęć gabinetowych zaplanowano wycieczki:

– na pocztę

– na pobliski targ

– do sklepu spożywczego

– do marketu

– na koncert do UM.

 

4. Czas realizacji

 Program będzie realizowany w latach szkolnych 2016/2017 oraz 2017/2018, dwa razy w tygodniu po 30 min.

 

5. Warunki realizacji programu

Podstawą pracy z programem jest dobrowolny udział uczniów w zajęciach, a także dobrowolne i świadome zaangażowanie nauczycieli w prowadzenie zajęć z zakresu Komunikacji zgodnie z programem, który podaje konkretne treści oraz metody ich realizacji.

Należy pamiętać, że niezbędnym elementem do osiągnięcia sukcesu w procesie uczenia się jest motywacja, która nie u wszystkich dzieci i nie w każdym momencie jest na odpowiednim poziomie. Zadaniem nauczyciela realizującego program jest zatem stosowanie takich form i metod pracy, które będą czyniły zajęcia ciekawymi i twórczymi. Tematyka zajęć powinna być bliska dzieciom, zgodna z ich zainteresowaniami, angażująca ich ruchowo i emocjonalnie. Wykorzystywane teksty powinny ciekawić uczestników (np. krótkie opowiadania), inspirować do działania (np. zabawy ruchowe), służyć do ich wykorzystania w codziennym życiu. Rozwijanie kompetencji komunikacyjnych będzie tym efektywniejsze, im dzieci będą czuły się na zajęciach bezpieczniej, będą traktowane przez  nauczyciela oraz innych uczestników jako partnerów, a ich potrzeby w zakresie komunikacji będą w coraz większym stopniu zaspakajane.

Zaproponowane metody mają zatem inspirować do poszukiwania jak najskuteczniejszych rozwiązań, stanowiących klucz do rozwoju kompetencji komunikacyjnych uczestników zajęć.

 

6. Cele programu

Założeniem programu realizowanego w ramach  Komunikacji alternatywnej (AAC) jest wielokierunkowe oddziaływanie na dziecko w celu podniesienia jego kompetencji komunikacyjnych, a zatem ogólne cele kształcenia wynikające        z kluczowych umiejętności komunikacyjnych, których nabycie pozwala na świadome stosowanie podstawowych funkcji komunikacji, takich jak: funkcja informacyjna (przekazywanie informacji), ekspresywna (wyrażanie emocji), impresywna (wywieranie wpływu na odbiorcę), fatyczna (nawiązywanie i podtrzymywanie kontaktu).

Świadomość roli kluczowych umiejętności w procesie komunikacji pozwala na sformułowanie następujących ogólnych celów kształcenia w zakresie komunikacji.

Cele ogólne:

–   utrwalenie już znanych   gestów i symboli Makaton oraz PCS lub Piktogramów;

–   wprowadzenie nowych gestów i symboli Makaton oraz PCS lub Piktogramów;

–   wyposażenie uczniów w narzędzia do komunikacji;

–   rozwijanie umiejętności komunikacyjnych uczniów

– wypracowanie sposobów i schematów działań sprzyjających rozwojowi umiejętności komunikacyjnych uczniów oraz ich propagowanie wśród nauczycieli, terapeutów i rodziców.

 

Cele szczegółowe, wynikające z celów ogólnych, wyróżnione zostały na podstawie analizy ograniczeń kompetencji komunikacyjnych potencjalnych adresatów programu. Określają one konkretne umiejętności uczniów, do wykształcenia których realizatorzy programu są zobowiązani dążyć.

Przedstawione poniżej cele zostały przypisane każdej z grup adresatów programu i wymienione według narastającego stopnia trudności.

 Cele szczegółowe:

–  doskonalenie umiejętności wymiany symboli na ulubioną aktywność lub przedmiot;

–  wprowadzenie w reguły dialogu – naprzemienność;

–  rozwijanie umiejętności udzielania odpowiedzi na podstawowe pytania;

–  kształtowanie umiejętności inicjowania kontaktu z osobami dorosłymi oraz z dziećmi z grupy;

–  poszerzanie zasobu  słownika dzieci o nowe kategorie tematyczne;

–  kształtowanie umiejętności budowania wypowiedzi;

– kształtowanie umiejętności wyrażania własnych potrzeb, stanów emocjonalnych;

– zapewnienie uczniom niemówiącym możliwości zaistnienia na forum szkoły / przedszkola, angażowanie w projekty teatralne, występy.

 

7. Sposób realizacji

Formy : grupowa, w miarę potrzeb oraz możliwości także indywidualna.

Metody: praktyczne opieranie się na ćwiczeniach, symulacje sytuacji typowych, pogadanka.

 

Pobierz cały materiał

 

Opracowanie: mgr Joanna Kapusta

Materiał nadesłany przez Czytelniczkę portalu Pedagogika Specjalna – portal dla nauczycieli

 

Bookmark the permalink.

Inne artykuły z tej kategorii:

Dodaj komentarz