Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego po nowemu. Co zmienia się dla szkoły od 1 września 2026 r.?

W 2026 roku zmieniły się zasady wydawania orzeczeń i opinii przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych. Nowe regulacje mają znaczenie nie tylko dla poradni i rodziców. Bezpośrednio dotyczą również szkół, ponieważ w procesie diagnostycznym większego znaczenia nabiera opis codziennego funkcjonowania ucznia: jego możliwości, trudności, mocnych stron, napotykanych barier oraz efektów dotychczasowej pomocy.

Podstawą prawną jest rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 2 marca 2026 r. w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 428), wydane na podstawie art. 127 ust. 18 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe. Rozporządzenie weszło w życie 14 kwietnia 2026 r., z wyjątkiem § 7 ust. 6 i 7 oraz § 8. Przepisy dotyczące szczegółowej zawartości opinii o funkcjonowaniu dziecka lub ucznia oraz oceny funkcjonowania przeprowadzanej przez zespół poradni zaczną obowiązywać 1 września 2026 r.

Orzeczenie nadal jest podstawą specjalnej organizacji nauki

Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydaje się dzieciom i uczniom niepełnosprawnym, niedostosowanym społecznie oraz zagrożonym niedostosowaniem społecznym, którzy wymagają specjalnej organizacji nauki i metod pracy. Nowe przepisy nie zmieniają więc podstawowej funkcji tego dokumentu. Zmienia się natomiast sposób rozpoznawania i przedstawiania potrzeb dziecka. W orzeczeniu zespół określa diagnozę funkcjonowania, obejmującą przyczyny trudności w uczeniu się lub funkcjonowaniu psychospołecznym, wpływ barier występujących w środowisku nauczania i wychowania, mocne strony i uzdolnienia, a także indywidualne potrzeby rozwojowe i edukacyjne oraz możliwości psychofizyczne.

Dla szkoły oznacza to potrzebę szerszego spojrzenia na sytuację ucznia. Nie wystarczy informacja, że ma on trudności z koncentracją, komunikacją czy współpracą. Znacznie bardziej przydatne jest wskazanie, kiedy problem się pojawia, co go nasila, w jakich warunkach dziecko radzi sobie lepiej oraz jakie rozwiązania już zastosowano. Jeżeli uczeń pracuje skuteczniej po podzieleniu dłuższego zadania na krótsze etapy, taka obserwacja może być bardziej użyteczna niż samo stwierdzenie, że „ma problemy z koncentracją”.

Ocena funkcjonowania – ważna zmiana od 1 września

Od 1 września 2026 r. przed wydaniem orzeczenia lub opinii zespół orzekający poradni będzie przeprowadzał ocenę funkcjonowania dziecka lub ucznia. Nie jest to zadanie szkoły. Nauczyciele i specjaliści będą jednak przekazywać informacje wykorzystywane w procesie diagnostycznym. Ocena będzie uwzględniała między innymi aktywność i uczestniczenie dziecka w codziennych sytuacjach i życiu społecznym, wpływ barier oraz ułatwień występujących w środowisku edukacyjnym, funkcje poznawcze, motoryczne, komunikacyjne i emocjonalno-społeczne, a także zakres trudności edukacyjnych lub wychowawczych oraz skuteczność dotychczas podejmowanych działań.

Zespół poradni będzie korzystał z informacji pochodzących od rodziców, nauczycieli, wychowawców i specjalistów, od samego dziecka lub ucznia, odpowiednio do jego wieku i możliwości, oraz z dokumentacji. Jeżeli będzie to potrzebne, specjalista poradni może również przeprowadzić obserwację w środowisku szkolnym.

Opinia szkoły będzie ważnym źródłem danych

Przewodniczący zespołu orzekającego zwraca się do dyrektora szkoły o przekazanie opinii o funkcjonowaniu ucznia, obejmującej między innymi trudności oraz mocne strony i uzdolnienia rozpoznane przez nauczycieli, wychowawców lub specjalistów. Dokument należy wydać w terminie 10 dni od dnia otrzymania przez dyrektora prośby. O sporządzenie opinii może wystąpić również rodzic albo pełnoletni uczeń. Kopię dokumentu przekazuje się rodzicom lub pełnoletniemu uczniowi.

Od 1 września 2026 r. zakres opinii będzie szczegółowo określony. Szkoła przedstawi między innymi sposób funkcjonowania dziecka, dotychczas podjęte działania, formy i zakres pomocy, okres jej udzielania, uzyskane efekty oraz wnioski do dalszej pracy. W przypadku ucznia objętego kształceniem specjalnym opinia będzie uwzględniała również aktualną wielospecjalistyczną ocenę poziomu funkcjonowania ucznia.

Liczy się przy tym jakość informacji, a nie objętość dokumentu. Zapis, że uczeń „korzysta z pomocy psychologiczno-pedagogicznej”, niewiele mówi o rezultatach. Dla poradni bardziej użyteczna będzie informacja, że po zastosowaniu krótszych poleceń i podziale zadania na etapy uczeń częściej rozpoczyna pracę samodzielnie i wymaga mniej dodatkowych podpowiedzi.

Co będzie zawierało orzeczenie?

Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego zawiera diagnozę funkcjonowania oraz okres, na jaki stwierdzono potrzebę kształcenia specjalnego. Zespół określa również zalecane warunki i formy wsparcia odpowiadające indywidualnym potrzebom rozwojowym i edukacyjnym oraz możliwościom psychofizycznym dziecka lub ucznia. Zalecenia mogą dotyczyć między innymi bieżącej pracy, zintegrowanych działań nauczycieli i specjalistów, pomocy psychologiczno-pedagogicznej, zajęć rewalidacyjnych, socjoterapeutycznych lub resocjalizacyjnych, specjalistycznego sprzętu i środków dydaktycznych, a także, jeżeli jest to potrzebne, zakresu pomocy nauczyciela posiadającego kwalifikacje z zakresu pedagogiki specjalnej, specjalisty lub innej osoby. Zespół może również wskazać potrzebę realizowania wybranych zajęć indywidualnie albo w grupie liczącej do pięciu uczniów oraz określić sposoby oceny efektów podejmowanych działań. W zależności od potrzeb dokument może zawierać informacje dotyczące komunikacji wspomagającej i alternatywnej (AAC) albo języka migowego.

Dla nauczycieli szczególnie ważne jest powiązanie zaleceń z oceną funkcjonowania. Przy ich formułowaniu zespół bierze pod uwagę także informacje przekazane przez szkołę. Rzetelny opis codziennego działania ucznia może więc realnie wpłynąć na trafność późniejszych zaleceń.

Rodzice i szkoła w postępowaniu

Rodzice dziecka lub ucznia oraz pełnoletni uczeń mają prawo uczestniczyć w posiedzeniu zespołu i przedstawić swoje stanowisko. Na zasadach określonych w rozporządzeniu i za odpowiednią zgodą w posiedzeniu z głosem doradczym mogą uczestniczyć również nauczyciele, wychowawcy i specjaliści prowadzący zajęcia z dzieckiem. Udział przedstawiciela szkoły może być szczególnie pomocny wtedy, gdy dokumentacja nie oddaje w pełni codziennych potrzeb ucznia. Nauczyciel może wyjaśnić, w jakich sytuacjach pojawiają się trudności, kiedy dziecko działa samodzielnie, jak reaguje na zmianę i które rozwiązania okazały się skuteczne.

Wniosek po nowemu

Wniosek o wydanie orzeczenia można złożyć w postaci papierowej albo elektronicznej. Jeżeli zachodzi potrzeba wydania dziecku lub uczniowi dwóch rodzajów orzeczeń, orzeczenia i opinii albo dwóch rodzajów orzeczeń i opinii, składa się jeden wniosek. Trzeba jednak pamiętać, że „opinia” w rozumieniu tego rozporządzenia dotyczy wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Nie chodzi więc o opinię szkoły o funkcjonowaniu ucznia ani o każdą opinię wydawaną przez poradnię.

W przypadku niepełnoletniego dziecka wniosek co do zasady podpisują oboje rodzice. Wskazują oni również, któremu z nich ma zostać przekazane orzeczenie lub opinia. Drugi rodzic zachowuje prawo do otrzymania kopii dokumentu. Jeżeli podpisu jednego z rodziców nie można uzyskać, przepisy określają sposób udokumentowania tej sytuacji. Może to być odpowiedni dokument potwierdzający przyczynę braku podpisu, a gdy jego przedstawienie nie jest możliwe – oświadczenie rodzica składającego wniosek, złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej. Szkoła nie rozstrzyga sytuacji prawnej rodziców ani nie ocenia prawidłowości wniosku. W razie wątpliwości dotyczących procedury należy kierować rodziców do właściwej poradni.

Zgoda na przekazanie dokumentu do szkoły

We wniosku rodzice wyrażają zgodę na przesłanie wydanego orzeczenia lub opinii do szkoły albo innej jednostki, do której dziecko uczęszcza lub zostało przyjęte przed złożeniem wniosku. Brak tej zgody skutkuje pozostawieniem wniosku bez rozpoznania. Ostateczne orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego poradnia przekazuje dyrektorowi w terminie 14 dni od dnia, w którym dokument stał się ostateczny. Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego powinno zostać wydane co do zasady w terminie do 30 dni od złożenia kompletnego wniosku. W szczególnie uzasadnionych przypadkach, związanych ze stanem zdrowia dziecka lub złożonością procesu diagnostycznego, termin może zostać wydłużony do 60 dni.

Dotychczasowych orzeczeń nie trzeba wymieniać

Wejście w życie nowych przepisów nie powoduje utraty ważności wcześniejszych dokumentów. Orzeczenia i opinie wydane przed wejściem w życie rozporządzenia pozostają w mocy na okres, na jaki zostały wydane. Nie ma więc podstaw, aby szkoła wymagała od rodzica uzyskania nowego orzeczenia tylko dlatego, że zmieniły się zasady postępowania.

Nowe orzeczenie może być potrzebne między innymi wtedy, gdy zmienią się okoliczności stanowiące podstawę dotychczasowego dokumentu, konieczna okaże się zmiana zaleceń albo okresu jego obowiązywania.

Co warto przygotować w szkole?

Najważniejsze jest takie zorganizowanie przepływu informacji, aby szkoła mogła sprawnie przekazać poradni aktualny i rzetelny opis ucznia. Przed 1 września warto:

1. Zapoznać nauczycieli i specjalistów z nowym zakresem opinii o funkcjonowaniu dziecka lub ucznia.
2. Ustalić sposób zbierania informacji od wychowawcy, nauczycieli i specjalistów, tak aby możliwe było dotrzymanie 10-dniowego terminu.
3. Zwrócić uwagę na opisywanie nie tylko trudności, lecz także mocnych stron, samodzielności, aktywności i uczestniczenia ucznia.
4. Analizować efekty podejmowanych działań, a nie ograniczać się do wymieniania form udzielonej pomocy.
5. Po otrzymaniu orzeczenia dokładnie przeanalizować zalecenia i przełożyć je na codzienną organizację kształcenia specjalnego oraz, w przypadku ucznia objętego tą formą kształcenia, na WOPFU i IPET.

Obowiązki dotyczące wielospecjalistycznej oceny poziomu funkcjonowania ucznia i indywidualnego programu edukacyjno-terapeutycznego wynikają z odrębnych przepisów dotyczących organizacji kształcenia specjalnego. Nowe rozporządzenie w sprawie orzeczeń i opinii nie zastępuje tych regulacji.

Mniej ogólnych ocen, więcej użytecznych informacji

Z perspektywy szkoły najważniejsza zmiana dotyczy jakości informacji przekazywanych poradni. Ogólne stwierdzenia, że uczeń „nie radzi sobie”, „ma problemy z koncentracją” albo „nie współpracuje”, mają ograniczoną wartość. Znacznie bardziej przydatne jest wskazanie, kiedy pojawia się trudność, jakie warunki ją ograniczają, co już zastosowano i jaki przyniosło to efekt.

Dobrze przygotowana opinia szkoły może pomóc poradni trafniej rozpoznać potrzeby dziecka i sformułować zalecenia przydatne w praktyce. Po otrzymaniu orzeczenia zadaniem szkoły pozostaje przełożenie ich na konkretne rozwiązania: organizację zajęć, dostosowanie warunków nauki, działania specjalistów oraz codzienne wsparcie odpowiadające potrzebom ucznia.

Artykuł opracowała: Joanna Woronko – pedagog i trenerka oświaty z wieloletnim doświadczeniem w pracy z uczniami i nauczycielami

Pedagogika Specjalna – portal dla nauczycieli