Autor: Pedagogika Specjalna - portal dla nauczycieli
Opublikowano: 10 maja 2026 roku.

Działanie w obszarze edukacji podlega systematycznym zmianom. Jedną z ważniejszych dla nauczycieli pracujących z uczniami z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym i znacznym jest nowa podstawa programowa, obowiązująca od 1 września 2026 r. W nadchodzącym roku szkolnym działania z uczniami zostaną więc zaplanowane zgodnie z nowymi przepisami prawa. Zmianie ulegają nie tylko zapisy i paragrafy, ale przede wszystkim spojrzenie na istotę kształcenia i jego zasadność.
Jakie są założenia nowej podstawy programowej dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym?
Spojrzenie na sposób kształcenia w nowej podstawie programowej wywodzi się z dwóch zasadniczych konceptów. Są to:
- model biopsychospołeczny, integrujący trzy obszary funkcjonowania człowieka: fizyczny, psychologiczny i społeczny,
- Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF), obejmująca dziewięć obszarów: uczenie się i stosowanie wiedzy, ogólne zadania i obowiązki, porozumiewanie się, motoryka i poruszanie się, dbanie o siebie, samoobsługa i samodzielność, życie domowe, wzajemne kontakty i związki międzyludzkie, edukacja szkolna – rola ucznia, życie w społeczności lokalnej.
Zastosowanie takiego podejścia skutkuje przesunięciem akcentu z zaliczania kolejnych treści programowych na możliwie pełne i satysfakcjonujące funkcjonowanie ucznia w jego środowisku. Co ważne, obszary określone w klasyfikacji ICF stanowią również podstawę dla przygotowania Szkolnej Oceny Funkcjonalnej, a następnie planowania i realizowania działań dydaktycznych i wychowawczych.
Jakie elementy zawiera nowa podstawa programowa dla uczniów z umiarkowaną i znaczą niepełnosprawnością intelektualną?
W nowej podstawie programowej znajdziemy:
- Cele kształcenia, takie jak: budowanie wiedzy uczniów, rozwijanie ich motywacji wewnętrznej, aspiracji i ciekawości, wprowadzanie uczniów w świat wartości, we współpracy z rodzicami. Wśród celów kształcenia znajdziemy także rozwijanie kompetencji fundamentalnych (językowych, matematycznych, cyfrowych, ruchowych) i przekrojowych (poznawczych, społecznych, osobistych) oraz ich szczegółowe omówienie. Osobne miejsce poświęcono zagadnieniu sprawczości i sposobom jej rozwijania.
- Zadania szkoły: stworzenie warunków niezbędnych do zapewnienia uczniom poczucia bezpieczeństwa, komfortu psychicznego, wzmocnienia poczucia własnej wartości, akceptacji i samoakceptacji; realizowanie zajęć rewalidacyjnych; wprowadzanie elementów wiedzy o rozwoju człowieka; włączanie uczniów w życie społeczności lokalnej; zapewnienie równych szans edukacyjnych, w tym usuwanie barier w procesie kształcenia i jego indywidualizacja; wspieranie przechodzenia między kolejnymi etapami edukacyjnymi; współpraca z rodzicami/opiekunami uczniów i środowiskiem lokalnym. Wśród najistotniejszych zadań szkoły wyróżniono przygotowywanie uczniów do stopniowego przejmowania odpowiedzialności za własny rozwój.
Realizacji zadań szkoły służy działalność wychowawcza i dydaktyczna. Wśród zajęć o charakterze wychowawczym znajdziemy takie zagadnienia, jak: tworzenie relacji, rozwiązywanie konfliktów, budowanie własnego światopoglądu, rozpoznawanie i unikanie zachowań ryzykownych, refleksja na temat własnej roli w różnych wspólnotach, kształtowanie kompetencji społecznych i uważności na potrzeby innych osób, kształtowanie kompetencji osobistych i rozwijanie własnej sprawczości, bezpieczne zachowanie się w sytuacji zagrożenia, kształtowanie odpowiedzialności za swoje działania, grupę, wspólnotę lokalną i ojczyznę, podejmowanie refleksji o sobie jako o człowieku uczącym się i planowanie własnego rozwoju jako procesu trwającego przez całe życie. W dokumencie podkreślono, że wychowanie do wartości odbywa się poprzez codzienny kontakt z nauczycielami oraz różnorodne szkolne doświadczenia (zajęcia lekcyjne i pozalekcyjne, przerwy, uroczystości, wycieczki). Jako istotny element procesu wychowawczego podkreślono monitorowanie postępu podopiecznych.
Wśród zajęć dydaktycznych wyróżniono zajęcia dotyczące:
- porozumiewania się,
- edukacji środowiskowej,
- edukacji społecznej,
- edukacji osobistej i zdrowotnej,
- edukacji artystycznej,
- wychowania fizycznego,
- etyki.
Podkreślono, że treści i formy wszystkich zajęć mają charakter praktyczny, oparty na działaniu oraz zintegrowany i wzajemnie przenikający się:
- Treści nauczania – szczegółowe wymagania dotyczące wiedzy i umiejętności w zakresie wymienionych zajęć;
- Warunki i sposób realizacji – jako najistotniejsze określono „uwzględnianie różnorodnych ścieżek, którymi podążają uczniowie z niepełnosprawnością intelektualną”[i] oraz dostosowanie rodzaju wsparcia niezbędnego do realizacji zamierzonych celów. Służy temu trzystopniowy model wsparcia, przewidujący trzy poziomy:
- Pierwszy poziom skierowany jest do uczniów o wysokim poziomie niezależności w codziennym funkcjonowaniu, którzy potrafią samodzielnie wykonać wiele zadań, wyrażają swoje potrzeby, rozumieją i stosują się do zasad społecznych. Wśród głównych celów na tym poziomie wskazano przygotowanie do samodzielnego funkcjonowania w środowisku lokalnym, rozumienie i stosowanie prostych instrukcji, rozwijanie umiejętności praktycznych i społecznych, doskonalenie kompetencji osobistych;
- Drugi poziom adresowany jest do uczniów z częściową samodzielnością, którzy z pomocą przy codziennych czynnościach uczestniczą w prostych formach edukacji i życia społecznego. W procesie edukacyjnym na tym poziomie w szczególności uwzględnia się stosowanie komunikacji wspomagającej i alternatywnej, rozwijanie umiejętności komunikacyjnych, samoobsługowych i umiejętności współpracy w grupie;
- Trzeci poziom skupia się na uczniach potrzebujących pełnego zaangażowania osób wspierających, stałej obecności opiekuna i pomocy we wszystkich czynnościach. Zasadnicze cele działania na tym poziomie to wzmacnianie umiejętności porozumiewania się, reagowania na bodźce, stymulacja sensoryczna oraz budowanie relacji.
Według autorów dokumentu, zastosowanie trzystopniowego modelu wsparcia pozwala na precyzyjne określenie potrzeb ucznia i dobranie odpowiadającego im wsparcia. Podkreślono walory nauczania całościowego, wielozmysłowego, konieczność elastycznego planowania zajęć, uważnej refleksji nad obserwowanymi postępami uczniów lub przyczynami ich braku oraz znaczenie współpracy z rodzicami i włączania ich w życie szkoły. Finalnie, zaznaczono rolę komunikowania się jako kluczowej umiejętności dla rozwoju, dobrostanu, sprawczości i aktywności ucznia. Dla podopiecznych o złożonych potrzebach w komunikowaniu się opracowywane są indywidualne systemy komunikacji, obejmujące pomoce do komunikowania się i strategie posługiwania się nimi.
Co zmienia nowa podstawa programowa w codziennej pracy nauczyciela?
Jak wspomniano wcześniej, nowa podstawa programowa proponuje inne spojrzenie na kształcenie uczniów z niepełnosprawnością intelektualną – bardziej całościowe, obejmujące wszystkie sfery funkcjonowania człowieka (fizyczną, psychologiczną i społeczną), oparte na praktycznych doświadczeniach i umiejętnościach, ze szczególnym uwzględnieniem komunikowania się. W dalszym ciągu wiodącymi narzędziami służącymi realizowaniu indywidualnej drogi edukacyjnej ucznia będą WOPFU i IPET – w tym ostatnim należy określić poziom wsparcia wynikający z omówionego trzystopniowego modelu.
W nadchodzącym roku szkolnym należy więc:
- zaktualizować IPET-y w oparciu o trzystopniowy model funkcjonowania,
- dostosować plany zajęć do nowej siatki przedmiotów,
- dostosować programy nauczania do nowych treści, szczegółowo omówionych w rozporządzeniu; rozbudowano treści dotyczące kompetencji społecznych i osobistych, edukacji zdrowotnej, kompetencji cyfrowych, wartości, komunikowania się,
- uwzględniać w pracy formy uczenia przez działanie, określone jako doświadczenia edukacyjne, takie jak: uczestnictwo w wydarzeniu kulturalnym lub wizyta w instytucji kultury, a następnie podzielenie się swoimi refleksjami przez wybraną formę ekspresji; indywidualna lub grupowa obserwacja zjawisk przyrodniczych i dzielenie się swoimi spostrzeżeniami podczas zajęć; planowanie i prowadzenie prostego eksperymentu połączonego z jego analizą i wspólnym wyciąganiem wniosków; stworzenie modelu lub makiety prostej konstrukcji; wizyta w lokalnej instytucji publicznej połączona z omówieniem sposobu jej funkcjonowania i znaczenia w życiu społeczności; rozmowa z inspirującą osobą, przedstawicielem lokalnej społeczności i prezentacja zdobytej wiedzy; wspólna praca plastyczna, muzyczna lub teatralna; grupowe obchody ważnej rocznicy lub święta narodowego; grupowe realizowanie inicjatywy na rzecz innej osoby lub grupy. Rozporządzenie przewiduje, że w każdym roku nauczyciele wybierają co najmniej dwa doświadczenia edukacyjne do realizacji z uczniami, dostosowane do ich potrzeb, możliwości i zainteresowań.
Bibliografia:
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, Dz. U. 2026 poz. 378
https://www.gov.pl/web/edukacja/nowe-podstawy-programowe-wychowania-przedszkolnego-i-ksztalcenia-ogolnego-dla-szkoly-podstawowej-wraz-ze-zmianami-w-ramowych-planach-nauczania-dla-publicznych-szkol-podstawowych–rozporzadzenia-podpisane, dostęp z dnia 02.04.2026
https://nodnzytaczechowska.pl/nowa-podstawa-programowa-dla-uczniow-z-niepelnosprawnoscia-intelektualna-umiarkowana-i-znaczna/, dostęp z dnia 02.04.2026
[i] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, s. 363
Autor: Urszula Wesół – pedagog specjalny, terapeuta pedagogiczny
Nowa podstawa programowa dla uczniów z umiarkowaną i znaczną niepełnosprawnością intelektualną – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Od kiedy obowiązuje nowa podstawa programowa dla uczniów z umiarkowaną i znaczną niepełnosprawnością intelektualną?
Nowa podstawa programowa kształcenia ogólnego dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym w szkołach podstawowych obowiązuje od 1 września 2026 roku. Została wprowadzona na podstawie rozporządzenia Ministra Edukacji z 11 marca 2026 roku.
Kogo obejmuje nowa podstawa programowa?
Nowa podstawa programowa dotyczy uczniów szkół podstawowych z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym. Obowiązuje wszystkich uczniów należących do tej grupy, niezależnie od klasy, do której uczęszczają.
Jakie są najważniejsze zmiany w nowej podstawie programowej?
Do najważniejszych zmian należą zmiana hierarchii celów kształcenia, rozszerzenie treści nauczania oraz większy nacisk na praktyczne umiejętności potrzebne w codziennym życiu. Szczególną uwagę poświęcono edukacji zdrowotnej, społecznej, językowej i matematycznej, kształtowaniu postaw etycznych oraz rozwijaniu kompetencji cyfrowych.
Na czym polega funkcjonalne podejście do edukacji uczniów z umiarkowaną i znaczną niepełnosprawnością intelektualną?
Funkcjonalne podejście oznacza koncentrowanie się na umiejętnościach, które uczeń może wykorzystywać w codziennym życiu. Ważne jest nie tylko zdobywanie wiadomości, ale przede wszystkim rozwijanie komunikacji, samodzielności, zaradności, umiejętności społecznych i praktycznego działania. Edukacja powinna uwzględniać możliwości ucznia oraz jego funkcjonowanie w środowisku rodzinnym, szkolnym i społecznym.
Czym jest model biopsychospołeczny i jakie ma znaczenie w nowej podstawie programowej?
Model biopsychospołeczny zakłada całościowe spojrzenie na funkcjonowanie człowieka. Uwzględnia zarówno czynniki biologiczne, psychiczne, jak i społeczne oraz wpływ otoczenia na możliwości i aktywność ucznia. W nowej podstawie programowej podejście to pomaga planować edukację z uwzględnieniem indywidualnych potrzeb, zasobów i możliwości dziecka.
Jakie znaczenie ma Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF) w nowej podstawie programowej?
ICF to klasyfikacja opracowana przez Światową Organizację Zdrowia, która umożliwia opisywanie funkcjonowania człowieka z uwzględnieniem jego aktywności, uczestnictwa w życiu społecznym oraz czynników środowiskowych. Jej założenia pomagają spojrzeć na ucznia nie tylko przez pryzmat ograniczeń, ale również jego możliwości i warunków, które mogą wspierać rozwój.
Dlaczego w nowej podstawie programowej rozszerzono treści z zakresu edukacji zdrowotnej i społecznej?
Edukacja zdrowotna i społeczna odgrywa szczególnie ważną rolę w przygotowaniu uczniów do możliwie samodzielnego funkcjonowania. Obejmuje rozwijanie umiejętności związanych z dbaniem o zdrowie, bezpieczeństwem, komunikowaniem potrzeb, budowaniem relacji oraz uczestniczeniem w życiu społecznym. Dzięki temu uczniowie mogą lepiej wykorzystywać zdobywane umiejętności w codziennych sytuacjach.
Jakie znaczenie ma rozwijanie kompetencji językowych u uczniów z umiarkowaną i znaczną niepełnosprawnością intelektualną?
Rozwijanie kompetencji językowych służy przede wszystkim wspieraniu komunikacji i możliwości wyrażania własnych potrzeb, emocji oraz opinii. Ważne jest rozwijanie zarówno komunikacji werbalnej, jak i alternatywnych oraz wspomagających sposobów porozumiewania się (AAC), odpowiednio do możliwości ucznia. Umiejętność komunikowania się zwiększa samodzielność i ułatwia uczestnictwo w życiu społecznym.
Jak nowa podstawa programowa uwzględnia rozwijanie kompetencji cyfrowych?
Nowa podstawa programowa rozszerza treści związane z kompetencjami cyfrowymi uczniów. Wykorzystanie technologii może wspierać komunikację, poznawanie otoczenia, wykonywanie codziennych czynności i zdobywanie nowych umiejętności. Narzędzia cyfrowe powinny być dobierane indywidualnie, z uwzględnieniem możliwości i potrzeb konkretnego ucznia.
Jakie znaczenie ma edukacja osobista i zdrowotna w przygotowaniu ucznia do samodzielnego życia?
Edukacja osobista i zdrowotna wspiera rozwijanie umiejętności związanych z codziennym funkcjonowaniem. Obejmuje między innymi dbanie o higienę, zdrowie, bezpieczeństwo, rozpoznawanie własnych potrzeb i podejmowanie prostych decyzji. Jej ważnym celem jest zwiększanie samodzielności ucznia i przygotowywanie go do uczestnictwa w życiu rodzinnym oraz społecznym.
Co zmienia się w pracy nauczyciela po wprowadzeniu nowej podstawy programowej?
Nowa podstawa programowa wymaga planowania edukacji z uwzględnieniem funkcjonowania ucznia w różnych obszarach życia. Nauczyciel powinien łączyć treści edukacyjne z praktycznymi sytuacjami, rozwijać umiejętności komunikacyjne i społeczne oraz tworzyć warunki sprzyjające samodzielności. Istotne jest również indywidualizowanie metod pracy i dostosowywanie aktywności do możliwości każdego ucznia.
Czy nowa podstawa programowa zakłada indywidualizację procesu nauczania?
Tak. Indywidualizacja pozostaje jednym z kluczowych elementów edukacji uczniów z umiarkowaną i znaczną niepełnosprawnością intelektualną. Treści, metody, tempo pracy i formy aktywności powinny być dostosowywane do możliwości psychofizycznych, potrzeb, zainteresowań i aktualnego poziomu funkcjonowania ucznia.
Jaki jest główny cel nowej podstawy programowej dla uczniów z umiarkowaną i znaczną niepełnosprawnością intelektualną?
Głównym celem jest wspieranie wszechstronnego rozwoju uczniów oraz przygotowanie ich do możliwie samodzielnego i aktywnego funkcjonowania w codziennym życiu. Szczególne znaczenie mają rozwijanie komunikacji, umiejętności praktycznych, kompetencji społecznych, dbania o zdrowie i bezpieczeństwo oraz uczestnictwa w życiu społecznym.












